ภาพ: CDC/James Gathany, 2006 · ผู้ให้ข้อมูล: Prof. Frank Hadley Collins, University of Notre Dame · CDC Public Health Image Library #9258 · Public domain
สรุปสั้น ๆ: ยุงลายบ้านเป็นพาหะหลักของไข้เลือดออก ชิคุนกุนยา ซิกา และไข้เหลือง มีเพียงยุงเพศเมียที่กัดดูดเลือดเพราะต้องใช้เลือดสร้างไข่ ส่วนในยุโรป ปี 2026 อิตาลีพบผู้ป่วยไข้เลือดออกที่ติดเชื้อภายในประเทศแล้ว 76 ราย
ภาพนี้ถ่ายในปี 2006 โดย James Gathany ช่างภาพของศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคสหรัฐฯ (CDC) เป็นยุงลายบ้านเพศเมีย (Aedes aegypti) ขณะกำลังดูดเลือดจากผิวหนังคน ส่วนสีส้มที่ปักลงในผิวคือชุดเข็มสำหรับเจาะและดูดเลือด (feeding stylet) ส่วนปลอกหุ้มงวง (labellum) จะพับงอหลบขึ้นไประหว่างที่ยุงเจาะ หากสังเกตใน ภาพที่ 1 ดี ๆ จะเห็นเลือดอยู่ในงวง และส่วนท้องของยุงที่ค่อย ๆ แดงขึ้นเมื่อเลือดเข้ามาเต็ม ในยุงลาย มีเพียงเพศเมียเท่านั้นที่กัดดูดเลือด เพราะต้องใช้เลือดในการสร้างไข่
ยุงลายบ้านเป็นยุงตัวเล็ก ลำตัวและขามีลายขาวดำ จุดสังเกตคือเกล็ดสีเงินบนหลังส่วนอกที่เรียงเป็นรูปพิณ (lyre) ยุงชนิดนี้ชอบกัดคนเป็นพิเศษ แม้จะมีสัตว์อื่นให้เลือก ออกหากินทั้งกลางวันและช่วงเช้ามืดหรือพลบค่ำ และมักดูดเลือดหลายครั้งในการวางไข่แต่ละรอบ จึงมีโอกาสแพร่เชื้อสูง มันวางไข่บนผนังด้านในของภาชนะขังน้ำ เหนือระดับน้ำเล็กน้อย เช่น แจกัน ถังเก็บน้ำ และยางรถยนต์ ไข่ทนความแห้งได้นานถึง 8 เดือน และใช้เวลาเพียงราว 7–10 วันจากไข่จนเป็นยุงตัวเต็มวัย การเทน้ำทิ้งเพียงอย่างเดียวจึงอาจไม่กำจัดไข่ที่ติดค้างอยู่บนผนังภาชนะ
โรคที่ทำให้ยุงชนิดนี้มีชื่อเสียงมากที่สุดคือไข้เลือดออก (dengue) องค์การอนามัยโลก (WHO) ประเมินว่าประชากรราวครึ่งโลกมีความเสี่ยง และมีการติดเชื้อราว 100–400 ล้านครั้งต่อปี ผู้ติดเชื้อส่วนใหญ่ไม่มีอาการ ส่วนผู้ที่มีอาการมักมีไข้สูง ปวดศีรษะรุนแรง ปวดกระบอกตา ปวดกล้ามเนื้อและข้อ คลื่นไส้ อาเจียน และผื่น ภายใน 4–10 วันหลังติดเชื้อ บางรายเป็นไข้เลือดออกรุนแรง ซึ่งอาการเตือนมักมาหลังไข้ลด เช่น ปวดท้องมาก อาเจียนไม่หยุด หรือเลือดออกตามไรฟันหรือจมูก ผู้ที่เคยติดเชื้อมาก่อนมีความเสี่ยงสูงขึ้น ปัจจุบันยังไม่มียารักษาเฉพาะ ใช้พาราเซตามอลบรรเทาอาการ และควรเลี่ยงไอบูโพรเฟนและแอสไพรินเพราะเพิ่มความเสี่ยงเลือดออก ในปี 2024 มีผู้เสียชีวิตที่เกี่ยวข้องกับไข้เลือดออกมากกว่า 12,000 ราย ผู้ที่สนใจเทคโนโลยีการตรวจโรคนี้ อ่านต่อได้ที่ ขั้วไฟฟ้าพิมพ์สามมิติ ตรวจโปรตีนไข้เลือดออก DENV-2
ไข้เลือดออกไม่ได้จำกัดอยู่แค่เขตร้อนอีกต่อไป ข้อมูลของสถาบันสุขภาพแห่งชาติอิตาลี (Istituto Superiore di Sanità) ถึงวันที่ 10 พฤศจิกายน 2026 พบผู้ป่วยไข้เลือดออกยืนยันในอิตาลี 381 ราย ส่วนใหญ่ติดเชื้อจากการเดินทางไปต่างประเทศ แต่มี 76 รายที่ติดเชื้อภายในประเทศ จากการระบาด 5 กลุ่มและผู้ป่วยประปรายอีก 2 รายในกรุงโรม กลุ่มใหญ่ที่สุดอยู่ที่จังหวัดลิวอร์โนและฟลอเรนซ์ แคว้นทัสคานี 40 ราย และยังไม่มีรายงานผู้เสียชีวิต ที่น่าสนใจคือยุงลายบ้านในภาพนี้ปัจจุบันพบในยุโรปเพียงบางพื้นที่ เช่น มาเดรา ไซปรัส และบางส่วนของรัสเซียตอนใต้และจอร์เจีย ส่วนยุงที่แพร่หลายในอิตาลีคือญาติใกล้ชิดอย่างยุงลายสวน (Aedes albopictus) ซึ่งพบครั้งแรกในอิตาลีเมื่อปี 1990 ผ่านท่าเรือเมืองเจนัว และตั้งถิ่นฐานแล้วในพื้นที่ส่วนใหญ่ของประเทศ ยุงลายสวนถือเป็นพาหะรองของไข้เลือดออก แต่เคยเป็นพาหะของการระบาดชิคุนกุนยาในอิตาลีเมื่อปี 2007 มาแล้ว การเฝ้าระวังยุงทั้งสองชนิดจึงสำคัญสำหรับยุโรปพอ ๆ กับประเทศในเขตร้อนอย่างไทย ซึ่งเราเคยแนะนำไวรัสอีกชนิดที่ต้องเฝ้าระวังไว้ใน Image of the week 8: อีโบลา
ที่มา: CDC PHIL #9258 · CDC — Life Cycle of Aedes Mosquitoes · ECDC — Aedes aegypti factsheet · ECDC — Aedes albopictus factsheet · WHO — Dengue and severe dengue · ISS EpiCentro — Bollettini arbovirosi