Bioinformatics

มะเร็งเม็ดเลือดขาว AML อาจเริ่มต้นก่อนวินิจฉัยนานกว่า 50 ปี: ถอดรอยวิวัฒนาการจากเลือดที่เก็บไว้ทุกปี

เผยแพร่ · · แสดงความคิดเห็น

นักวิจัยจาก University of Cambridge และ University College London (UCL) สหราชอาณาจักร ใช้ตัวอย่างเลือดที่เก็บไว้ทุกปีเป็นเวลานานถึง 10 ปีก่อนผู้ป่วยได้รับการวินิจฉัย มาย้อนรอยการเกิดมะเร็งเม็ดเลือดขาวชนิดเฉียบพลันแบบมัยอีลอยด์ (Acute Myeloid Leukaemia หรือ AML) ทีละขั้น ผลพบว่าในผู้ป่วยสองในสาม การกลายพันธุ์ที่ขับเคลื่อนมะเร็งตัวแรกเกิดขึ้นตั้งแต่ก่อนอายุ 20 ปี หรือโดยเฉลี่ยนานกว่า 50 ปีก่อนวินิจฉัย งานวิจัยนี้ตีพิมพ์ในวารสาร Nature เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน 2026

สรุปสั้น ๆ

  • ทีมวิจัยวิเคราะห์เลือดย้อนหลังของผู้หญิง 47 คนที่ต่อมาเป็น AML เทียบกับกลุ่มควบคุม 46 คน รวม 249 ตัวอย่างในฝั่งผู้ป่วย
  • การกลายพันธุ์ตัวแรกเติบโตช้ามาก กลุ่มเซลล์ใช้เวลาราว 2–7 ปีกว่าจะเพิ่มเป็นสองเท่า แต่การกลายพันธุ์แต่ละตัวที่เพิ่มเข้ามาเร่งการเติบโตขึ้นราว 2–3 เท่า
  • อย่างน้อยหนึ่งในสามของผู้ป่วยมีกลุ่มเซลล์กลายพันธุ์กลุ่มเดียวยึดครองเลือดได้แทบทั้งหมดหลายปีก่อนป่วย ซึ่งไม่พบในกลุ่มควบคุมเลย
  • เป็นงานวิจัยเชิงสังเกต ยังไม่ใช่การตรวจคัดกรองที่ใช้ได้จริง

ทำไมเรื่องนี้จึงสำคัญ

AML เป็นมะเร็งเม็ดเลือดที่รุนแรง ในสหราชอาณาจักรพบผู้ป่วยรายใหม่ราว 2,700 คนต่อปี และมีเพียงประมาณหนึ่งในหกที่มีชีวิตรอดเกิน 5 ปีหลังวินิจฉัย ในโรคนี้ไขกระดูกสร้างเซลล์ตัวอ่อนของเม็ดเลือดขาวที่ผิดปกติ เรียกว่าบลาสต์ (blast) ออกมาจำนวนมาก ดังที่เห็นใน ภาพที่ 1 ที่น่าสนใจคือผู้สูงอายุที่สุขภาพดีจำนวนมากก็มีเซลล์เม็ดเลือดที่มีการกลายพันธุ์แบบเดียวกับที่พบในมะเร็ง ภาวะนี้เรียกว่า clonal haematopoiesis แต่มีเพียงส่วนน้อยที่กลายเป็น AML ที่ผ่านมายังตอบไม่ได้ว่าเพราะอะไร เนื่องจากไม่เคยมีใครติดตามกระบวนการนี้แบบปีต่อปีในช่วงก่อนวินิจฉัยมาก่อน

ภาพจากกล้องจุลทรรศน์ของฟิล์มเลือดผู้ป่วย AML เห็นเซลล์บลาสต์ขนาดใหญ่ นิวเคลียสสีม่วงเกือบเต็มเซลล์ ไซโทพลาซึมสีฟ้า อยู่ท่ามกลางเม็ดเลือดแดง
ภาพที่ 1 | ภาพจากกล้องจุลทรรศน์ของมะเร็งเม็ดเลือดขาว AML ชนิดมีการเจริญบางส่วน (AML with maturation หรือ M2) เซลล์ขนาดใหญ่ที่มีนิวเคลียสสีม่วงเกือบเต็มเซลล์และไซโทพลาซึมสีฟ้าคือเซลล์ตัวอ่อนของเม็ดเลือดขาวที่ผิดปกติ ส่วนเซลล์ทรงกลมเล็กสีเทาจางคือเม็ดเลือดแดง ภาพ: Animalculist / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

“ฟอสซิล” ที่ซ่อนอยู่ในเลือดที่เก็บไว้

ตัวอย่างเลือดมาจากโครงการ UK Collaborative Trial of Ovarian Cancer Screening (UKCTOCS) ซึ่งเป็นการทดลองตรวจคัดกรองมะเร็งรังไข่ในผู้หญิงวัยหมดประจำเดือนอายุ 50–74 ปี ในโครงการนี้มีผู้หญิง 50,640 คนที่ให้ตัวอย่างเลือดทุกปีนานสูงสุด 11 ปี เว็บไซต์ของเราเคยเล่าถึงงานด้านการตรวจหามะเร็งรังไข่ระยะเริ่มต้นไว้ใน ตรวจเลือดหาสัญญาณเตือนมะเร็งรังไข่ตั้งแต่ระยะก่อนเป็นมะเร็ง แต่ครั้งนี้คลังตัวอย่างเดียวกันกลับถูกนำมาใช้ศึกษามะเร็งเม็ดเลือดแทน

ทีมวิจัยพบผู้หญิง 47 คนที่ต่อมาป่วยเป็น AML โดยได้รับการวินิจฉัยที่อายุมัธยฐาน 72 ปี (ช่วง 53–83 ปี) แต่ละคนมีตัวอย่างเลือดก่อนป่วยได้ถึง 10 ครั้ง ทีมวิจัยนำมาเทียบกับตัวอย่างจากผู้หญิงวัยเดียวกันที่ไม่ได้เป็นมะเร็งเม็ดเลือดอีก 46 คน

ตัวอย่างเหล่านี้เป็นซีรัม (serum) แต่เนื่องจากเลือดถูกตั้งทิ้งไว้เฉลี่ยราว 22 ชั่วโมงก่อนปั่นแยก DNA จากเม็ดเลือดขาวจึงรั่วออกมาอยู่ในซีรัม ทีมวิจัยพัฒนาเทคนิคหาลำดับเบสแบบแก้ไขความคลาดเคลื่อนสองสาย (duplex error-corrected sequencing) ชื่อ TETRIS-seq ซึ่งตรวจจับการกลายพันธุ์ได้แม้มีอยู่เพียง 0.1% ของ DNA ในตัวอย่าง จากนั้นใช้แบบจำลองทางคณิตศาสตร์ประเมินว่าการกลายพันธุ์แต่ละตัวเกิดขึ้นเมื่ออายุเท่าไร และกลุ่มเซลล์นั้นเติบโตเร็วแค่ไหน

การกลายพันธุ์ตัวแรกเกิดตั้งแต่วัยเยาว์ แล้วค่อย ๆ เร่งความเร็ว

ทีมวิจัยพบ clonal haematopoiesis ในผู้ป่วยกลุ่มก่อนเป็น AML 89% และในกลุ่มควบคุม 72% แต่ลักษณะต่างกันชัดเจน ในกลุ่มควบคุม กลุ่มเซลล์กลายพันธุ์มักมีสัดส่วนไม่ถึง 20% และค่อนข้างคงที่ ส่วนในกลุ่มที่ต่อมาเป็น AML กลุ่มเซลล์กลายพันธุ์มีมากกว่าและเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว

ในสองในสามของผู้ป่วย การกลายพันธุ์ตัวแรกเกิดขึ้นก่อนอายุ 20 ปี กลุ่มเซลล์ที่มีการกลายพันธุ์ตัวแรกเติบโตได้เปรียบเซลล์ปกติเพียงราว 10–30% ต่อปี เมื่อกลุ่มเซลล์นั้นได้การกลายพันธุ์ตัวที่สอง สาม และสี่ อัตราการเติบโตจะเพิ่มขึ้นราว 2–3 เท่าในแต่ละครั้ง จนกลุ่มเซลล์ที่มีการกลายพันธุ์สี่ตัวเพิ่มจำนวนเป็นสองเท่าได้ภายในไม่กี่สัปดาห์ถึงไม่กี่เดือน

ตัวอย่างหนึ่งจากงานวิจัยคือผู้ป่วยที่ได้รับการกลายพันธุ์ของยีน TET2 ราวอายุ 39 ปี กลุ่มเซลล์นี้เพิ่มเป็นสองเท่าทุกประมาณ 2.4 ปี อีกราว 30 ปีต่อมา กลุ่มเซลล์นี้ได้การกลายพันธุ์เพิ่มอีกสองตัวและเติบโตเร็วขึ้นจนเพิ่มเป็นสองเท่าในราว 8 สัปดาห์ ผู้ป่วยได้รับการวินิจฉัยว่าเป็น AML เมื่ออายุ 70 ปี

ทีมวิจัยแบ่งรูปแบบวิวัฒนาการออกเป็นสามแบบ ดังที่เห็นใน ภาพที่ 2

  • วิวัฒนาการเป็นเส้นตรง (linear evolution): การกลายพันธุ์สะสมต่อกันบนสายเดียว พบใน 55% (26 จาก 47 คน)
  • การแข่งขันระหว่างกลุ่มเซลล์ (clonal interference): มีหลายกลุ่มเซลล์เติบโตคู่ขนานและแย่งพื้นที่กัน พบใน 23% (11 คน)
  • วิวัฒนาการช่วงท้าย (late evolution): ตรวจพบกลุ่มเซลล์ก่อนมะเร็งได้เพียง 1–2 ปีก่อนวินิจฉัย หรือไม่พบเลย พบใน 21% (10 คน)
Muller plot แสดงสัดส่วนกลุ่มเซลล์กลายพันธุ์ในเลือดตามอายุของผู้ป่วย AML 10 ราย แยกตามรูปแบบวิวัฒนาการ
ภาพที่ 2 | Muller plot แสดงสัดส่วนของกลุ่มเซลล์กลายพันธุ์ในเลือดตามอายุของผู้ป่วย 10 ราย แถบสีแสดงจำนวนการกลายพันธุ์ที่ขับเคลื่อนมะเร็งในแต่ละกลุ่มเซลล์ ส่วนสีเทาเข้มคือเซลล์ปกติ จัดตามรูปแบบวิวัฒนาการเป็นเส้นตรง การแข่งขันระหว่างกลุ่มเซลล์ และวิวัฒนาการช่วงท้าย ที่มา: Watson CJ, Poon GYP, MacGregor HAJ, et al. Nature (2026), Fig. 2 — เผยแพร่ภายใต้สัญญาอนุญาต CC BY 4.0

ข้อค้นพบที่ทีมวิจัยเองรู้สึกประหลาดใจคือการเติบโตของกลุ่มเซลล์เหล่านี้คาดการณ์ได้ดีมาก เมื่อกลุ่มเซลล์ที่มีการกลายพันธุ์ตั้งตัวได้แล้ว จะขยายตัวในอัตราคงที่ และจะชะลอลงก็ต่อเมื่อเต็มพื้นที่หรือถูกกลุ่มเซลล์ที่เร็วกว่าแซง แบบจำลองง่าย ๆ ที่ใช้หลักวิวัฒนาการแบบเดียวกับที่ใช้ศึกษาจุลินทรีย์จึงอธิบายข้อมูลได้ใกล้เคียงมาก (ภาพที่ 3)

กราฟแสดงอายุที่เกิดการกลายพันธุ์และค่า fitness ของกลุ่มเซลล์ในผู้ป่วย AML 47 ราย ซึ่งเพิ่มขึ้นแบบทวีคูณตามจำนวนการกลายพันธุ์
ภาพที่ 3 | อายุที่เกิดการกลายพันธุ์และค่าความได้เปรียบในการเติบโต (fitness) ของกลุ่มเซลล์ในผู้ป่วยทั้ง 47 ราย กราฟ (b) แสดงอายุสะสมที่กลุ่มเซลล์มีการกลายพันธุ์ 1, 2, 3 และ 4 ตัวขึ้นไป กราฟ (c) แสดงว่า fitness เพิ่มขึ้นแบบทวีคูณตามจำนวนการกลายพันธุ์ ที่มา: Watson CJ, Poon GYP, MacGregor HAJ, et al. Nature (2026), Fig. 4 — เผยแพร่ภายใต้สัญญาอนุญาต CC BY 4.0

ตัวอย่างเลือดที่เก็บต่อเนื่องเปรียบเสมือนบันทึกฟอสซิลของวิวัฒนาการในเลือด ทำให้เราย้อนเวลากลับไปดูได้ว่าการกลายพันธุ์แต่ละตัวเกิดขึ้นเมื่อไร และเติบโตเร็วแค่ไหน

Jamie Blundell ศาสตราจารย์จาก Early Cancer Institute, University of Cambridge หัวหน้าทีมวิจัย

Somatic sweep: สัญญาณเตือนที่มักถูกกรองทิ้ง

ในผู้ป่วยอย่างน้อยหนึ่งในสาม มีกลุ่มเซลล์กลายพันธุ์กลุ่มเดียวที่ขยายจนครอบครองเลือดได้แทบทั้งหมด (somatic sweep) ตั้งแต่หลายปีก่อนวินิจฉัย ปรากฏการณ์นี้ไม่พบในกลุ่มควบคุมเลย เมื่อทีมวิจัยตรวจสอบเพิ่มด้วยข้อมูลจาก UK Biobank พบว่าคนที่มี somatic sweep มีโอกาสเป็นมะเร็งเม็ดเลือดชนิดมัยอีลอยด์ในอนาคตสูงกว่าคนที่ไม่มีอย่างมาก (odds ratio 107)

ปัญหาคือการกลายพันธุ์ที่พบในเซลล์เกือบทุกตัวมักหน้าตาเหมือนการกลายพันธุ์ที่ถ่ายทอดทางพันธุกรรม (germline variant) จึงมักถูกกรองทิ้งในการวิเคราะห์ข้อมูลพันธุกรรมทั่วไป ทีมวิจัยเสนอว่าการตรวจเนื้อเยื่ออื่นเปรียบเทียบ เช่น เซลล์จากกระพุ้งแก้ม อาจช่วยแยกสองกรณีนี้ออกจากกันได้

ข้อจำกัดของงานวิจัย

  • เป็นการศึกษาเชิงสังเกต และไม่มีตัวอย่างที่เก็บ ณ วันวินิจฉัย จึงยังยืนยันไม่ได้ 100% ว่ากลุ่มเซลล์ที่พบคือต้นกำเนิดของมะเร็งจริง
  • ผู้เข้าร่วมทั้งหมดเป็นผู้หญิงวัยหมดประจำเดือนในสหราชอาณาจักร
  • ชุดตรวจครอบคลุมเฉพาะยีนที่ทราบอยู่แล้ว จึงอาจพลาดการกลายพันธุ์ที่พบได้ยาก
  • ราว 20% ของผู้ป่วยมีช่วงเตือนสั้นเพียง 1–2 ปี
  • ข้อมูลประวัติโรคอื่นและการรักษาก่อนหน้ามาจากฐานข้อมูลทะเบียน ไม่ใช่เวชระเบียนโดยตรง

มองไปข้างหน้า

เนื่องจากกลุ่มเซลล์เหล่านี้เติบโตแบบทวีคูณ แบบจำลองของทีมวิจัยชี้ว่าการชะลอการเติบโตของกลุ่มเซลล์เสี่ยงสูงเพียงเล็กน้อย หากทำต่อเนื่องนานนับสิบปีตั้งแต่การกลายพันธุ์ตัวที่สอง อาจลดความเสี่ยงที่จะกลายเป็นมะเร็งได้มาก แนวคิดนี้ยังเป็นเพียงข้อสันนิษฐาน ขั้นต่อไปของทีมคือทดสอบว่าการชะลอดังกล่าวทำได้อย่างปลอดภัยและได้ผลจริงในคนที่มีความเสี่ยงสูงหรือไม่ Caroline Watson ผู้เขียนหลัก ซึ่งเป็นแพทย์โลหิตวิทยาที่ Cambridge Clonal Haematopoiesis Clinic โรงพยาบาล Addenbrooke’s ซึ่งเป็นคลินิกแห่งแรกในยุโรปที่เน้นการป้องกันมะเร็งเม็ดเลือดขาว มองว่าผลนี้อาจช่วยแยกผู้ที่เสี่ยงสูงสุดได้ดีขึ้นในอนาคต

ดังนั้น AML ที่ดูเหมือนเกิดขึ้นอย่างเฉียบพลันอาจเป็นปลายทางของกระบวนการวิวัฒนาการที่ค่อย ๆ สะสมมาหลายสิบปี งานนี้ยังไม่ได้ให้เครื่องมือตรวจคัดกรองที่ใช้ได้ทันที แต่ชี้ให้เห็นทั้งสัญญาณเตือนและช่วงเวลาที่อาจใช้ป้องกันโรคได้ในอนาคต

อ่านเพิ่มเติมจากบทความที่เกี่ยวข้องในเว็บไซต์ของเรา

สำหรับคนที่สนใจสามารถเข้าไปศึกษารายละเอียดของรายงานวิจัยได้ที่ Evolutionary dynamics in the years preceding acute myeloid leukaemia ข่าวจาก University of Cambridge (EurekAlert!)

ภาพที่ 1 เป็นภาพถ่ายโดย Animalculist จาก Wikimedia Commons เผยแพร่ภายใต้สัญญาอนุญาต Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (CC BY-SA 4.0) ส่วนภาพที่ 2 และภาพที่ 3 นำมาจากรายงานวิจัยต้นฉบับ ซึ่งเผยแพร่แบบ open access ภายใต้สัญญาอนุญาต Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0)

แสดงความคิดเห็น

อีเมลของคุณจะไม่แสดงให้คนอื่นเห็น ช่องข้อมูลจำเป็นถูกทำเครื่องหมาย *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.