
ภาพ: NIAID via EurekAlert · CC BY 2.0
สรุปสั้น ๆ: เซลล์ T เป็นเม็ดเลือดขาวกลุ่มลิมโฟไซต์ที่ช่วยกำกับการตอบสนองของระบบภูมิคุ้มกัน ภาพที่ 1 เป็นเซลล์ T ของมนุษย์จากผู้บริจาคสุขภาพดี ถ่ายโดย NIAID ด้วย SEM เซลล์กลุ่มนี้มีทั้งชนิดที่กำจัดเซลล์ติดเชื้อ ชนิดที่ประสานงาน และชนิดที่คอยห้ามไม่ให้ภูมิคุ้มกันทำร้ายร่างกายตัวเอง ซึ่งเป็นหัวข้อของรางวัลโนเบลสาขาสรีรวิทยาหรือการแพทย์ปี 2025
เซลล์ใน ภาพที่ 1 คือเซลล์ T (T cell หรือ T lymphocyte) ของมนุษย์จากผู้บริจาคสุขภาพดี ถ่ายโดยสถาบันโรคภูมิแพ้และโรคติดเชื้อแห่งชาติของสหรัฐฯ (National Institute of Allergy and Infectious Diseases: NIAID) ด้วยกล้องจุลทรรศน์อิเล็กตรอนแบบส่องกราด (scanning electron microscope: SEM) ซึ่งให้รายละเอียดพื้นผิวเซลล์ได้ชัด จะเห็นผิวเซลล์เต็มไปด้วยส่วนยื่นเล็ก ๆ จำนวนมาก คำอธิบายภาพของ NIAID ไม่ได้ระบุว่าเป็นเซลล์ T ชนิดย่อยใด
เซลล์ T เป็นเม็ดเลือดขาวในกลุ่มลิมโฟไซต์ (lymphocyte) เริ่มต้นจากไขกระดูก (bone marrow) แล้วเดินทางไปเจริญเต็มที่และผ่านการคัดกรองที่ต่อมไทมัส (thymus) ในทรวงอกส่วนบน ก่อนไปอยู่ตามเนื้อเยื่อน้ำเหลือง เช่น ม้าม ต่อมทอนซิล และต่อมน้ำเหลือง หรือหมุนเวียนอยู่ในเลือด ชนิดหลักมี 3 กลุ่ม คือ
- cytotoxic T cell (CD8+) กำจัดเซลล์ที่ถูกไวรัสหรือแบคทีเรียทำให้เสียหาย รวมถึงเซลล์มะเร็ง
- helper T cell (CD4+) ไม่โจมตีโดยตรง แต่ส่งสัญญาณประสานงาน cytotoxic T cell, B cell และ macrophage
- regulatory T cell ลดกิจกรรมของเซลล์ T อื่นเมื่อจำเป็น เพื่อไม่ให้ทำร้ายเนื้อเยื่อปกติของร่างกาย
เซลล์ T กลุ่มสุดท้ายนี้เองที่เป็นหัวใจของรางวัลโนเบลสาขาสรีรวิทยาหรือการแพทย์ปี 2025 ซึ่งมอบให้กับการค้นพบเรื่องความทนทานทางภูมิคุ้มกันส่วนปลาย (peripheral immune tolerance) ในปี 1995 Shimon Sakaguchi ระบุเซลล์ T กลุ่มใหม่ที่ช่วยให้ระบบภูมิคุ้มกันสงบลง ซึ่งปัจจุบันเรียกว่า regulatory T cell ต่อมาในปี 2001 Mary Brunkow และ Fred Ramsdell พบการกลายพันธุ์ในยีนที่พวกเขาตั้งชื่อว่า Foxp3 ในหนูสายพันธุ์ scurfy ซึ่งป่วยหนักและมีชีวิตได้เพียงไม่กี่สัปดาห์ และพบว่าการกลายพันธุ์ของยีนเดียวกันในคนเป็นสาเหตุของโรค IPEX อีกราวสองปีต่อมา Sakaguchi และนักวิจัยคนอื่น ๆ แสดงให้เห็นว่ายีน FOXP3 ควบคุมการเกิดของ regulatory T cell การค้นพบชุดนี้นำไปสู่งานวิจัยที่พยายามใช้เซลล์กลุ่มนี้รักษาโรคภูมิต้านตนเองและมะเร็ง รวมถึงป้องกันการปฏิเสธอวัยวะปลูกถ่าย
ภาพนี้ยังเคยถูกใช้ประกอบข่าวงานวิจัยของ Karolinska Institutet เรื่องโรคกล้ามเนื้ออ่อนแรง ALS (ตีพิมพ์ใน eLife เมื่อมีนาคม 2022) ทีมวิจัยติดตามเม็ดเลือดขาวของผู้ป่วย ALS 288 คนในสต็อกโฮล์มนานสูงสุด 5 ปี และวิเคราะห์เซลล์ T ในผู้ป่วย 92 คน พบว่าจำนวน NK cell และสัดส่วน Th2-type CD4+ central memory T cell ที่สูงสัมพันธ์กับความเสี่ยงเสียชีวิตที่ต่ำลง ขณะที่สัดส่วน CD4+ EMRA T cell และระดับ CD8+ T cell ที่สูงสัมพันธ์กับความเสี่ยงที่สูงขึ้น ทั้งนี้เป็นการศึกษาเชิงสังเกต จึงสรุปเหตุและผลไม่ได้ และชุดการตรวจไม่ได้รวม regulatory T cell เซลล์ใน ภาพที่ 1 เป็นของผู้บริจาคสุขภาพดี ไม่ใช่เซลล์ของผู้ป่วยในงานนี้ นอกจาก ALS แล้ว NIH ยังระบุว่าในโรคปลอกประสาทเสื่อมแข็ง (multiple sclerosis) เซลล์ T บางชนิดมีส่วนร่วมในการที่ระบบภูมิคุ้มกันโจมตีระบบประสาทส่วนกลาง
วัคซีนมะเร็งบางชนิดออกแบบมาเพื่อกระตุ้นเซลล์ T ที่จำเพาะต่อมะเร็ง ดังที่เราเล่าไว้ใน วัคซีน mRNA เฉพาะบุคคลร่วมกับ Keytruda ลดความเสี่ยงเมลาโนมากลับเป็นซ้ำหรือเสียชีวิต 42% ส่วนผู้ที่ชอบภาพถ่ายเซลล์เม็ดเลือดจาก SEM ดูเพิ่มได้ที่ Image of the week 1 : Red Blood Cells และภาพล่าสุดที่ Image of the week 12
ที่มา: EurekAlert: Human T cell (NIAID, CC BY 2.0) · NIH: Micrograph of a human T cell · Cleveland Clinic: T cells · NobelPrize.org: Popular information 2025 · eLife (PMC): Correlation between leukocyte phenotypes and prognosis of ALS